آفریدگار هستی

نهج البلاغه خطبه ۲۱۰

- شخصي از احاديث بدعت آور و گوناگوني كه در ميان مردم رواج داشت پرسيد امام فرمود -

1- اقسام احاديث رواج يافته

احاديثي كه در دسترس مردم قرار دارد، هم حق است هم باطل، هم راست هم دروغ، هم ناسخ هم منسوخ، هم عام هم خاص، هم محكم هم متشابه، هم احاديثي كه بدرستي ضبط گرديده و هم احاديثي كه با ظن و گمان روايت شده. در روزگار پيامبر(ص) آنقدر دروغ به آن حضرت نسبت داده شد كه فرمودند:

«هر كس از روي عمد به من دروغ نسبت دهد جايگاه او پر از آتش است»

2- اقسام راويان حديث

افرادي كه حديث نقل مي‏كنند چهار دسته‏اند كه پنجمي ندارد.

اول- منافقان نفوذی

نخست منافقي كه تظاهر به ايمان مي‏كند و نقاب اسلام بر چهره دارد نه از گناه مي‏ترسد و نه از آن دوري مي‏جويد و از روي عمد دروغ به پيامبر(ص) نسبت مي‏دهد. اگر مردم مي‏دانستند كه او منافق و دروغگو است از او نمي‏پذيرفتند و گفتار دروغين او را تصديق نمي‏كردند اما ناآگاهي مي‏گويند او از اصحاب پيامبر(ص) است و رسول خدا(ص) را ديده و از او حديث شنيده و از او گرفته است پس حديث دروغين او را قبول مي‏كنند در صورتي كه خدا تو را از منافقين آنگونه كه لازم بود آگاهاند و وصف آنان را براي تو بيان داشت.

آنان پس از پيامبر(ص) باقي ماندند و به پيشوايان گمراهي و دعوت كنندگان به آتش با دروغ و تهمت نزديك شده پس به آنان ولايت و حكومت بخشيدند و بر گردن مردم سوار گرديدند و به وسيله آنان به دنيا رسيدند. همانا مردم هم با سلاطين و دنيا هستند مگر آن كس كه خدا او را حفظ كند.

دوم- اشتباه كار

دوم كسي كه از پيامبر(ص) چيزي را به اشتباه شنيده امّا سخن آن حضرت(ص) را درست حفظ نكرده است و با توهّم چيزي را گرفته امّا از روي عمد دروغ نمي‏گويد آنچه در اختيار دارد روايت كرده و به آن عمل مي‏كند و مي‏گويد من از پيامبر(ص) آن را شنيده‏ام. اگر مسلمانان بدانند كه او اشتباه كرده و غير واقعي پنداشته از او نمي‏پذيرفتند و خودش هم اگر آگاهي مي‏يافت كه اشتباه كرده آن را رها مي‏كرد.

سوّم- ناآگاهاني كه حديث شناس نيستند

و سومي شخصي كه شنيده پيامبر(ص) به چيزي امر فرمود سپس از آن نهي كرد و او نمي‏داند يا شنيد كه چيزي را نهي كرد سپس به آن امر فرمود و او آگاهي ندارد پس نسخ شده را حفظ كرد ولي ناسخ را نمي‏داند. اگر بداند كه حديث او منسوخ است تركش مي‏كند و اگر مسلمانان نيز مي‏دانستند روايت او نسخ شده آن را ترك مي‏كردند.

چهارم- حافظان راست گفتار

دسته چهارم آن كه نه به خدا دروغ مي‏بندد و نه به پيامبرش دروغ نسبت مي‏دهد. دروغ را از ترس خدا و احترام به رسول خدا(ص) دشمن دارد. در آنچه از پيامبر(ص) شنيده اشتباه نكرده بلكه آن را با تمام جوانبش حفظ كرده است و آن چنان كه شنيده بدون كم و كاست نقل مي‏كند. پس او ناسخ را دانسته و به آن عمل كرده و منسوخ را فهميده و از آن دوري جسته، خاص و عام، محكم و متشابه را شناخته، هر كدام را در جاي خويش قرار داده است.

3- اقسام اصحاب رسول خدا(ص)

گاهي سخني از رسول خدا(ص) داراي دو معنا بود، سخني عام و سخني خاص، كسي آن را مي‏شنيد كه مقصود خدا و پيامبرش را از آن كلام نمي‏فهميد پس به معناي دلخواه خود تفسير مي‏كرد و بدون آن كه معناي واقعي آن را بداند كه براي چه هدفي صادر شد و چرا چنين گفته شد حفظ و نقل مي‏كرد. همه ياران پيامبر(ص) چنان نبودند كه از او چيزي بپرسند و معناي واقعي آن را درخواست كنند تا آنجا كه عدّه‏اي دوست داشتند عربي بياباني يا سؤال كننده‏اي از آن حضرت چيزي بپرسد و آنها پاسخ آن را بشنوند امّا من هر چه از خاطرم مي‏گذشت مي‏پرسيدم و حفظ مي‏كردم پس اين است علل اختلاف رواياتي كه در ميان مردم وجود دارد.

۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰