امام علی (ع):
برای مرگی آماده باشيد، كه اگر از آن فرار كنيد شما را می يابد، و اگر بر جای خود بمانيد شما را می گيرد، و اگر فراموشش كنيد شما را از ياد نبرد.
نهج البلاغه، حکمت 203
امام صادق (ع) فرمود: هیچ مؤمنی در شرق و غرب زمین باقی نمی ماند مگر اینکه به «وادی السّلام» برده شود! پرسیده شد: وادی السلام کجاست؟ فرمود: پشت شهر کوفه؛ مؤمنان در آنجا حلقه حلقه گردهم می آیند و با هم سخن می گویند.
امیرالمؤمنین (ع) فرمود: بدترین آب روی زمین، آب وادی برهوت است. برهوت سرزمینی است که در حَضرَ مَوت (اطراف یمن) واقع شده و تمامی کفار (پس از مرگ) در آن سرزمین، گردهم می آیند.
امام صادق (ع) فرمود: روح مؤمن را پس از مرگ به سوی نهر کوثر (از نواحی وادی السلام) می برند. مؤمن در باغ های اطراف آن گردش می کند و از شراب های آن می آشامد؛ اما دشمنان ما (اهل بیت) وقتی از دنیا می روند، روحشان را به سوی وادی برهوت می برند. در آن وادی تا روز قیامت شکنجه می شوند و از حمیمش می آشامند. پناه بر خدا از عذاب سخت این وادی!
دنیای قبر و سرانجام و سرنوشت حیات انسانی همیشه مورد توجه آحاد بشریت در طول حیاتش بوده است که از آن جمله میتوان به اهمیت سرنوشت وی پس از مرگ زمینی اشاره کرد که همواره انسانها با مراجعه به منابع مختلف در پی آگاهی از آن بودهاند.
منظور از قبر، برزخی است که برای انسان بعد از مردن آغاز میشود و تا قیامت ادامه دارد. "حماد" یکی از یاران امام صادق(علیه السلام) میگوید "از امام صادق(علیه السلام) پرسیدم برزخ انسان چیست؟
ایشان فرمودند:
«اَلْقَبْرُ مُنْذُ حِینِ مَوْتِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَام»
"برزخ همان قبر از زمان مرگ تا قیامت است."
روح انسان پس از مرگ و بریدن از بدن مادی، خود را با بدن برزخی و یا «قالب مثالی» مییابد و میبیند. در واقع، روح آدمی با رفتن از حیات دنیوی به حیات برزخی، بدن مادی خود را رها کرده و با بدن مثالی خود متحد میگردد؛ بدنی که متناسب با نظام برزخی بوده، اتحادش با روح، قویتر از اتحاد آن با بدن مادی در زندگی دنیوی است.
از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است که فرمودهاند:
"إِذَا فَارَقَتْ أَرْوَاحُ الْمُۆْمِنِینَ أَجْسَادَهُمْ أَسْکَنَهَا اللَّهُ تَعَالَی فِی مِثْلِ أَجْسَادِهِمُ الَّتِی فَارَقُوهَا فَیُنَعِّمُهُمْ فِی جَنَّة"
"ارواح مومنین وقتی از دنیا میروند در جسدهایی مثل جسدهای دنیوی هستند و متنعم به نعمتهای بهشت(برزخی) میشوند."
و با جدا شدن روح از کالبد بدن مادی بلافاصله وارد برزخ میگردد و با بدن مثالی ادامه حیات خواهد داد و اینگونه نیست که اگر کسی قبر خاکی نداشته باشد، مثل این که طعمه حیوانات درنده شده و یا در دریا غرق شده باشد، قبری نداشته و اگر انسان بدی است که مستحق عذاب و فشار قبر است عذاب از او منتفی شود.
حقایق برزخ مانند بسیاری از حقایق هستی خصوصا حقایق ماورایی نامعلوم است منتهی با مراجعه به قرآن و روایات میتوان برخی از این حقایق را به دست آورد. آیات و روایات بسیاری درباره برزخ و تبیین آن وجود دارد که به برخی از آنها اشاره میکنیم.
اگر نگاه عمیقی به عذابهای برزخی و فشار قبر داشته باشیم، باطن این عذابها برای بسیاری از مومنین نعمت است، چرا که باعث تصفیه و پاک شدن آنها و به تعبیر برخی روایات کفاره گناهان آنان گردیده و موجبات ورود آنها به بهشت را فراهم میکند
قرآن کریم درباره برزخ میفرماید:
«و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون؛
"و پشت سر آنان برزخی است تا روز قیامت که برانگیخته میشوند"
و همچنین درباره آل فرعون میفرماید:
«النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْها غُدُوًّا وَ عَشِیًّا»
"(اینک هر) صبح و شام بر آتش عرضه میشوند و روزی که رستاخیز برپا شود (فریاد میرسد که
«فرعونیان را در سختترین(انواع) عذاب درآورید."
در حدیث نورانی دیگری آمده است:
«هنگامی که یکی از شما از دنیا برود، جایگاه او (درقیامت) صبح و شام به او عرضه میشود. اگر از اهل بهشت باشد، جایگاهش در بهشت و اگر از اهل دوزخ باشد، جایگاهش در دوزخ است. به او گفته میشود:
"این جایگاه تو است. هنگامی که خداوند تو را در قیامت مبعوث میکند.
در حدیث دیگری آمده است:
"وَ الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّار"
"قبر باغی از باغهای بهشت یا حفرهای از حفرههای دوزخ است."
یکی از ویژگیهای عالم برزخ، سوال و جواب در قبر است. از امام زین العابدین(علیه السلام) نقل شده است:
"پیامبر(صلی الله علیه واله) در هر جمعه در مسجد به مردم نصیحت میکرد و میفرمود:
«. . . و دو فرشته به نام نکیر و منکر برای سوال بر تو وارد میشوند بدان اولین چیزی که از تو میپرسند از خدایی است که میپرستی و از پیامبری است که به سوی تو فرستاده شده و از دینی که به آن معتقدی. . . »
روح انسان پس از مرگ و بریدن از بدن مادی، خود را با بدن برزخی و یا «قالب مثالی» مییابد و میبیند. در واقع، روح آدمی با رفتن از حیات دنیوی به حیات برزخی، بدن مادی خود را رها کرده و با بدن مثالی خود متحد میگردد؛ بدنی که متناسب با نظام برزخی بوده، اتحادش با روح، قویتر از اتحاد آن با بدن مادی در زندگی دنیوی است
نعمت و عذاب، متوجه به روح ما در قالب بدن برزخی است، نه به بدن مادی و خاکی ما که در عالم مادی در زیر خاک مدفون است. بدن مادی، پس از مرگ نه حرکتی دارد و نه احوالی؛ اما روح با قالب مثالی در همان حال، در عالم برزخ یا در عذاب وحشتناکی به سر میبرد و فریادش بلند است و یا در نعمت و شادی به سر میبرد. البته برخی انسانها هم در حالت خواب برزخی خواهند بود.
در روایات، عواملی برای عذاب قبر ذکر کردهاند که به برخی از آنها اشاره میکنیم:
1- گذشتن از کنار مظلوم و یاری نکردن او
2 - سخن چینی
3 - نافرمانی و کنارهگیری از خانواده و دوری از همسر خود و پاسخ مثبت ندادن به خواستههای طبیعی او
4 - بد اخلاقی با خانواده.
در پایان ذکر این نکته ضروری است که اگر نگاه عمیقی به عذابهای برزخی و فشار قبر داشته باشیم، باطن این عذابها برای بسیاری از مومنین نعمت است، چرا که باعث تصفیه و پاک شدن آنها و به تعبیر برخی روایات کفاره گناهان آنان گردیده و موجبات ورود آنها به بهشت را فراهم میکند.
امام صادق(علیه السلام) از پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) نقل میکنند:
«ضَغْطَةُ الْقَبْرِ لِلْمُۆْمِنِ کَفَّارَةٌ لِمَا کَانَ مِنْهُ مِنْ تَضْیِیعِ النِّعَمِ.»
"فشار قبر برای مومن کفاره تضییع نعمتهایی است که در دنیا مرتکب شده است.
قرائت قرآن و سوره فاتحه ثواب و پاداش دارد. لكن ما می توانیم این ثواب را به یك یا چند نفر از مردگان اهدا كنیم. و این بستگی به نیت ما دارد و این اهدا می تواند در قبرستان و یاجای دیگر باشد. البته حضور در قبرستان آثار بهتری دارد. از جمله این كه یاد مرگ را در دل زنده می كند و انسان در اعمال خود افق های بزرگتری را لحاظ می كند و از پوسته خود خواهی بیرون می آید و نفع بیشتری را به همنوعان خود می رساند. دیگر این كه اهل قبرستان از حضور ما در قبرستان شاد می شوند. در روایتی از امام صادق چنین آمده است: اهل قبرستان حضور شما را می فهمند و شاد می گردند و با شما انس می گیرند.[1] البته حضور در قبرستان آدابی دارد:یكی اینكه در بدو ورود به تمام اهل قبرستان سلام كنیم و برای همه آنها دعا كنیم. شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید: چگونه به اهل قبرستان سلام كنیم؟ فرمود: می گویی: السَّلَامُ عَلَى أَهْلِ الدِّیَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ وَ إِنَّا بِكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَاحِقُونَ[2] و در در جای دیگر می فرماید این گونه برایشان دعا كنیم: اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جُنُوبِهِمْ وَ صَاعِدْ إِلَیْكَ أَرْوَاحَهُمْ وَ لَقِّهِمْ مِنْكَ رِضْوَاناً وَ أَسْكِنْ إِلَیْهِمْ مِنْ رَحْمَتِكَ مَا تَصِلُ بِهِ وَحْدَتَهُمْ وَ تُونِسُ بِهِ وَحْشَتَهُمْ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ[3] سپس می توانیم سوره فاتحه یا سوره دیگری را برای هر قبری بخوانیم. مخصوصا سفارش شده است كه رو به قبله در كنار قبر مخصوصی نشسته ودست بر روی آن بگذاریم و هفت مرتبه سوره قدر را بخوانیم. [4] اما اگر خواستیم ثواب قرائت خود را به تمام اهل قبرستان اهدا كنیم بهتر است به این روایات عمل كنیم: 1- هنگامی كه در قبرستان بودی سوره قل هو الله احد را یازده بار بخوان و آنرا به آنها اهدا كن كه روایت شده خداوند به تعداد اموات به این شخص پاداش خواهد داد.[5] 2-از پیامبر –صلی الله علیه و آله و سلم- روایت شده هر گاه انسان با ایمانی آیةالكرسی را قرائت كند و ثواب قرائتش را به اهل قبور اهدا كند خداوند این ثواب را داخل قبر هر مرده ای می كند ...و از هر حرفی (از كلمات قرائت) ملكی می آفریند كه برای این شخص تا روز قیامت تسبیح خدا را می گویند.[6] 3- همچنین از پیامبر روایت شده هر كس داخل قبرستان شده و سوره یس را قرائت كند در آن روز خداوند بر اهل قبرستان آسان گرفته و برای قاری به تعداد اهل قبور حسنه و پاداش خواهد بود.[7] [1] . بحارالانوار،علامه محمد باقر مجلسی، ج99، ص 300 [2]. همان، ص 298 [3] . همان، ص 300 [4] . همان، ص 295 [5] . همان، ص 300 [6] . همان [7] . همان، ص 301 |
راههای شاد کردن روح رفتگان
هر کار خیری که انجام دهید و ثوابش را به روح میت هدیه کنید، برای او مفید است؛ چه ذکر و قرآن و نماز مستحبی و طلب مغفرت باشد، و چه صدقه.
و اما درباره نماز و روزه و کارهای واجب (که از ایشان قضا شده)، در مرحله اول بر عهده فرزند بزرگتر است و اگر او انجام ندهد، بر فرزندان دیگر واجب نیست. اگر پسر بزرگتر نتواند نماز و روزه و سایر کارهای پدر، مثل حج را (اگر پدر مستطیع بوده و نرفته است) انجام دهد، میتواند کسی را اجیر نماید؛ یعنی پول بدهد تا انجام دهند، ولی اگر برادران و خواهران و مادر میخواهند كه خودشان نماز و روزه پدر را انجام دهند، اشکال ندارد.
کسی که برای میت عملی را انجام میدهد، گرچه در نیت باید قصد نیابت نماید، ولی قسمت عمده ثواب آن طبق روایات، در نامه عمل او نیز نوشته میشود. البته باعث بریءالذمه شدن میّت نیز شده و او از عذاب و گرفتاری نجات پیدا میکند.
در زمینه آداب و مستحبات زیارت اهل قبور، توجه شما را به نکات زیر جلب میکنیم:
1-مستحب است در نزد قبر میت، خواندن سوره حمد و ناس و فلق و توحید و آیة الکرسی هر کدام سه مرتبه و سوره قدر هفت مرتبه. 2-از رسول خدا(ص) چنین نقل شده است: هر که بر قبرستان عبور کند و 11 مرتبه سوره توحید را بخواند و ثوابش را به اموات آن قبرستان هدیه کند، به تعداد آن مردگان، اجر و پاداش مییابد.
3-در روایات معتبر آمده است که اگر کسی به نزد قبر برادر مۆمن خود برود و رو به قبله دستش را بر روی قبر بگذارد و 11 مرتبه سوره قدر را بخواند، از ترس بزرگ روز قیامت در امان خواهد بود؛ و در روایت دیگر آمده است که خداوند او و صاحب قبر، هر دو را بیامرزد. 4- در روایت آمده که حضرت باقر(ع) نزد قبر یکی از شیعیان ایستادند و این دعا را خواندند: اللهم ارحم غربته و صل وحدته و آنس وحشته و آمن روعته و اسکن الیه من رحمتک ما یستغنی بها عن رحمه من سواک و الحقه به من کان یتولاه.
5-طبق روایاتی که از حضرات معصومین(ع) وارد شده است، زیارت اهل قبور مۆمنین در روزهای دوشنبه و پنج شنبه و جمعه، مستحب مۆکد است و سنت پیامبر اسلام(ص) و سیره اهل بیت(ع) نیز چنین بوده است و فعل معصوم نیز برای ما حجت است و در روایتی از رسول خدا(ص) آمده است که حضرت فرمود: هدیه بفرستید برای مردگان خود. سپس سوال شد: هدیه مردهها چیست؟ فرمود: صدقه و دعا؛ و نیز فرمود: ارواح مۆمنین، هر جمعه به آسمان دنیا مقابل خانهها و منزلهای خود فریاد میکنند. برای آگاهی بیشتر ر. ک : 1- مفاتیحالجنان، مرحوم حاج شیخ عباس قمی،
6-کتاب سیاحت غرب تألیف آقا نجفی قوچانی و کتاب معاد شهید دستغیب در این رابطه مفید و قابل استفاده است.
7- انسانی که از دنیا میرود، تا هنگامی که در عالم برزخ است و هنوز قیامت بر پا نشده باشد، کارهای خیری که برای او انجام میدهند، به صورت هدیه به او میرسد و چه بسا مورد غفران و بخشش نیز واقع شده و یا موجب تعالی و تکامل روح او میشود. در این باره روایات و احادیث زیادی نقل شده است كه به عنوان نمونه چند مورد اشاره میشود. امام صادق(ع) فرموده است: نماز و روزه و حج و صدقه و نیکی و دعا، در قبر میت داخل میگردد و پاداش آن اعمال، علاوه بر این که برای کسانی که آنها را انجام میدهند هست، برای میت نیز خواهد بود»، (المحجةالبیضاء، ج 3، ص 42)پیامبر اکرم(ص) میفرماید: دعای زندگان به صورت کوههای نور بر قبرهای مردگان داخل میگردد»، (المحجةالبیضاء، ج 3، ص 341). علاوه بر این اعمالی که برای او انجام میدهند، نتایج و ثمرات اعمال و کارهایی را نیز که خودش انجام داده، بعد از مرگش به او میرسد.
8-امام صادق(ع) فرموده است: شش چیز است که بعد از مرگ مۆمن به او سود میرساند. فرزند صالح و شایستهای که برای او دعا و طلب آمرزش کند. قرآنی که تلاوت شود. چاهی که حفر کرده و درختی که غرس نموده و آبی را که جاری ساخته و روش و سنت پسندیدهای که پس از او مورد عمل قرار گیرد»، (بحارالانوار، ج 6، ص 293). برای آگاهی بیشتر ر. ک: 1- منازل الاخره، شیخ عباس قمی 2- حیات پس از مرگ، علی محمد اسدی
9-هر کار خیری که انجام دهید و ثوابش را به روح میت هدیه بکنید، برای او مفید است؛ چه ذکر و قرآن و نماز مستحبی و طلب مغفرت باشد، و چه صدقه، بهترین کمک به پدر و مادرتان این است که اگر حق واجبی مانند نماز و روزه و حج و حقالناس بر ذمه آنهاست، آن را از طرف آنها ادا نمایید و سپس انجام امور مستحب و خیرات و مبرات، بسیار مفید و نافع است.یکی از ویژگیهای عالم برزخ همین است که میت تا هنگامی که در برزخ به سر میبرد. به کلی از دنیا بریده نمیشود، بلکه گاه گاهی با آن ارتباط برقرار میکند و در روایات به این مسئله تصریح شده، چنان که مرحوم کلینی در کافی (ج 3، ص 230) بابی با عنوان «ان المیت یزور اهله» مطرح کرده و روایاتی نیز نقل کرده است. از آن روایات معلوم میشود که مردگان، اعم از افراد با ایمان و حتی افراد بیایمان نیز گاه گاهی به دیدار خانواده خود میآیند. در این که هر چند وقتی یك بار به دیدار آنها میآیند طبق روایت، بستگی به مقام و منزلت شخص میت دارد.امام صادق(ع) میفرماید: میت مۆمن، هر آینه به دیدار خانوادهاش میآید، پس هر چه را که خوشایند باشد میبیند و آنچه را که خوشایند نباشد از او پوشیده میشود و کافر نیز به دیدن خانواده خود میآید، پس میبیند هر آنچه را که ناخوشایند است و هر چه پسندیده و خوب باشد از او پوشیده میشود»
در روایات آمده است که معمولاً روزهای جمعه و به شکل پرندهای به دیدار خانواده خود میآیند، (همان، ح 5). اما این که از خانواده و بازماندگان توقع و انتظار دارند، آری چنین است. چنان که پیامبر اکرم(ص) فرمودهاند: ارواح مۆمنان هر جمعه به آسمان دنیا میآیند و روبروی خانهها میایستند و هر یک با آوای حزین در حالی که میگرید میگوید: ای کسان من، ای فرزندانم، پدرم، مادرم، نزدیکانم به ما عطوفت کنید. خدا شما را بیامرزد... با درهم پولی یا گرده نانی و یا لباسی در حق ما رحم کنید که خدا به شما از لباسهای بهشتی بپوشاند».در روایات زیادی به مردم سفارش شده که مردگان را فراموش نکنند.
چنان که پیامبر اکرم(ص) میفرماید: مردگان خود را در قبرهایشان فراموش نکنید و آنها امید به احسان شما دارند و مردگان شما محبوسند، رغبت و میل در کارهای نیک شما دارند و خود، قدرت بر انجام آن ندارند.بر اساس آیات و روایات، ارتباط خاصی میان قبر برزخی و قبر خاکی، یعنی بین روح انسان در برزخ و بدن مادی او در قبر خاکی وجود دارد. این ارتباط، در اصل از ارتباط روح و بدن مادی که در طول زندگی دنیوی با یکدیگر یک نوع اتحاد داشتهاند، سرچشمه میگیرد که با قطع تعلق روح از بدن پس از مرگ، به کلی از میان نمیرود، بلکه یک نوع ارتباط در حد پایینتری میان روح برزخی و بدن مادی و خاکی وجود دارد، البته نه در حد و اندازهای که در زندگی دنیوی و در دوران تعلق روح به بدن وجود داشت و نه با آن کیفیت و کمیت، بلکه در میزانی ضعیفتر و با کم و کیفی دیگر.
از همین رو، قبر خاکی با قبر و عالم برزخی روح ارتباطی دارد که نقاط دیگر این ارتباط را ندارند، و به همین جهت است که علیرغم حضور روح در عالمی فوق ماده، زمان و مکان [برزخ] توجه خاصی به بدن مادی و نقطهای که بدن خاکی در آن است، دارد و بر اساس همین ارتباط میان قبر خاکی و قبر برزخی است که دستورات و احکام خاصی در باب قبر، تشییع جنازه، کفن، دفن، حرمت قبر، استحباب زیارت قبور، دعا، طلب رحمت و مغفرت بر سر قبور و نظایر آنها در شریعت اسلامی وجود دارد.
این ارتباط روح با قبر خاکی موجب میشود که بتوان از این طریق بهتر با روح رابطه برقرار و به او توجه کرده و نیز توجه او را جلب کرد، بدین جهت در روایات تأکید فراوانی بر زیارت قبور، دعا، طلب رحمت و مغفرت و تلاوت قرآن کریم بر سر قبرها شده است، هر چند این آداب در هر جایی برای مردگان خوب است، ولی به دلیل ارتباط قبر برزخی با قبر خاکی، بر انجام این آداب بر سر قبرها تأکید بیشتری شده و از استحباب بیشتری برخوردار است. از طرفی ارواح نیز بر اساس این ارتباط با بدن مادی و قبر خود، از حضور مۆمنان، مسرور و مبتهج میشوند.امام صادق(ع) میفرماید: «قسم به خدای متعال، مردگان، رفتن شما را [بر سر قبورشان] میدانند و با حضور شما مسرور میشوند و با شما اُنس میگیرند و بهرهمند میشوند»، (وسائل الشیعه، ج 2، ص 878 و نیز در این باب: عروج روح، استاد محمد شجاعی، مقدمه و تدوین محمدرضا کاشفی، تهران، کانون اندیشه جوان، چاپ اوّل، 1379 ش، ص 71 ـ 76)
اما مهمترین اثر دنیوی زیارت اهل قبور برای انسان، تذکر مرگ و یادآوری این رخداد مهم است و این خود، موجب باز داشتن انسان از بازیهای دنیوی، (نگا: نهجالبلاغه، ترجمه دکتر سید جعفر شهیدی، خطبه 84، ص 66)، مانع انجام کارهای زشت و ناروا، (همان خطبه 99، ص 92) باعث انجام اعمال و کردار نیک، (همان، کلمات قصار، 31، ص 364) سبب بی رغبتی و کم خشنودی از دنیا، (همان، کلمات قصار 349، ص 423) و زمینهساز عبرت آموزی است، (همان، خطبه 221، ص 252) -برگرفته از انجمن: معارفhttp://farhangimasjedonnabi.blogfa.com/post-1585.aspx
پينوشتها:
1.محمدي ري شهري، ميزان الحکمه، ماده صدقه، شماره 10342.
2. ابراهيم (14)آيه 41.
3.كامل الزيارات، ابن قولويه القمي، دارالمرتضوية - النجف الأشرف، 1356 ه. ق. ص 222.
4 . محدث قمي، مفاتيح الجنان ، بخش زيارت قبور مؤمنين.
5 . همان.
6 . مجموعه ورام، ج2 ، ص 110 طبق نقل معاد فلسفي، ج1، ص 291.
پرسش 2:
آيا راه ها و يا اعمالي وجود دارد كه از طريق آن ها بتوان عزيز از دست رفته اي را در خواب ديد؟
پاسخ:
در کتاب مفاتيح الجنان آمده است:
شيخ کفعمي در مصباح و محدّث فيض در خلاصه الأذکار فرموده است:
ديدم در بعضي کتب اصحاب اماميه که هر کسي خواسته باشد در خواب، يکي از پيامبران (ع) و امامان(ع) را يا يکي از نزديکان و والدين خود را ببيند، سوره هاي شمس و ليل و قدر و کافرون و اخلاص و معوذتين (فلق و ناس) را بخواند، سپس صد مرتبه سوره توحيد بخواند، سپس صد مرتبه صلوات بر پيامبر(ص) و آل او بفرستد، آن گاه با وضو و به جانب راست بخوابد، ان شاءالله خواهد ديد هر که را اراده کرده باشد و تکلّم خواهد کرد با او.
نيز در نسخه هاي ديگر آمده است: اين عمل را به جا آورد در هفت شب، بعد از آن که اين دعا را بخواند: (ان شاء الله خواهد ديد هر که را اراده کرده باشد) اللّهمّ انت الحيّ الّذي لا يوصف ـ و الايمان يُعرف منه، منک بدت الاشياءُ و إليک تعود، فما اقبل منها کنت ملجاهُ و منجاهُ و ما أدْبر منها لم يکن له ملجأٌ و لا ملجا منک إلاّ اليک فإسئلک بلا اله إلاّ أنت و أسئلک ببسم الله الرّحمن الرّحيم و بحقّ حبيبک محمدٍ(ص) سيّد النّبيين و بحقّ عليٍِّ خير الوصيّين و بحقّ فاطمة سيّدة نساء العالمين و بحقّ الحسن(ع) و الحسين(ع) اللّذين جعلتها سيّدي شباب أهل الجنّة عليهم أجمعين السّلام أنْ تصلّي علي محمّدٍ و آل محمّد(ص) و أن تريني ميّتي (إمامي) في الحال الّتي هو فيها.(1)
پي نوشت :
1. شيخ عباس قمي، کليات مفاتيح الجنان، حاشيه، ص 964 ـ 960.
پرسش 3:
در سايتي خواندم كه مردگان شب هاي جمعه به خانه خود سر مي زنند و گاهي حتي حشراتي كه بر روي پنجره ديده مي شوند نشاني از حضور آن ها هستند! آيا اين گفته صحيح است؟ضمنا" آن ها فقط به خانه ي خود سر مي زنند و يا به نزد هر كس كه به يادشان است و برايشان اعمال ثواب انجام مي دهد؟
پاسخ:
آنچه درباره آمدن اموات به ديدار بازماندگان مطرح است، اين است که بر اساس روايات، ارواح مردگان هر چند گاهي به اذن خداوند به ديدار خانوادهشان ميآيند و آن ها را ميبينند. اگر سرگرم کارهاي خوب بودند، شادمان ميشوند . اگر گرفتار کارهاي بد بودند، ناراحت ميشوند. اما اينکه در چه ساعتي و يا چه زماني و يا هر چند گاهي ميآيند، رواياتها متفاوت است. در برخي روايات هر هفته ذکر شده و در برخي هر ماه يک بار و در برخي سالي يک بار .
مرحوم شيخ کليني (ره) در کتاب شريف کافي بابي تحت عنوان«ان الميت يزور اهله» (1) را مطرح کرده است . روايات معتبري را در اين باره نقل نمودهاند . در روايات آمده است که اموات اعمّ از مؤمن و غير مؤمن به ديدار بازماندگان خود ميآيند . هر ميّتي برحسب منزلت و شأني که دارد ،اجازه اين کار را پيدا ميکند.
بعضي از اموات هر روز ، بعضي ديگر هر هفته و برخي هر سال و بعضي هر چند سال يکبار . حداقل اجازهاي که مؤمنان دارند ،هر جمعه است که ميتوانند به ديدار آشنايان خود در دنيا بيايند. مؤمنان وقتي به ديدار اقوام خود ميآيند، اگر آن ها را مشغول اعمال صالح ببينند ، خوشحال شده و خدا را شکر ميکنند . کافران وقتي به ديدار اقوام خود ميآيند و آن ها را مشغول انجام اعمال صالح ميبينند ، حسرت ميخورند.
همچنين در حديثي که در کتاب جامع الاخبار آمده است (2) بيان شده که اموات مومنان در شب جمعه به كنار خانه هاي خود مي آيند . با التماس و تضرع از خويشاوندان انتظار دارند کار خيري و صدقهاي براي آن ها انجام داده شود .
ميزان ملاقات و سر زدن اموات به خانواده هاي شان بسته به ميزان آزادي عملي است كه در برزخ براي ايشان در نظر گرفته مي شود كه اين امر هم تابع اعمال و رفتارهاي آنان در دنياست .
از روايات استفاده ميشود که حضور ارواح اموات در دنيا و توجه به وضعيت بستگان شان از يک سو به ميزان مقام و منزلت آنان و فراغت از مشکلات خاص آن جهان بستگي دارد؛ از سويي ديگر به ميزان علاقه و رضايت آنان از بازماندگان و ميزان توجه بازماندگان به آنان . چه بسا بي توجهي اموات به برخي از بازماندگان به خاطر نااميدي از توجه و خيرات و صدقات خالصانه ايشان باشد كه به حال آن ها منفعت دارد .
از امام کاظم عليه السلام روايت شده که روح اموات به بازماندگان سر ميزند. اگر از آنان کردار خوب و عمل صالح ببينند، خوشحال ميشوند و از آنان راضي ميگردند. اگر آنان را در مسير طاعت خداوند نديدند، بلکه کردار بد و گناه از آنان مشاهده نمودند، اندوهگين و ناراحت ميشوند. (3) اما در هر حال به نظر نمي رسد كه اين امر محدود به خانه خود و محل سكونت قبلي شان باشد . چه بسا در صورت وسعت عمل و منزلتي كه دارند، بتوانند به مكان هاي گوناگون مورد علاقه خود سر بزنند .
اما در مورد اين كه ارواح به چه صورتي به خاندان خود سر مي زنند، اشارات مختصري در برخي روايات شده است . البته نمي توان به راحتي در مورد معناي دقيق شان اظهار نظر نمود ؛ مثلا اسحاق بن عمار ميگويد: از امام موسي بن جعفر (عليهما السلام ) پرسيدم:
آيا ميّت از خانوادهاش ديدار ميکند؟ فرمود: بله- پرسيدم :هر چند وقت؟ فرمود: بنا به منزلتي که نزد خداوند دارد، در هر جمعه يا هر ماه يا هر سال . پرسيدم : به چه شکلي نزد آن ها ميآيد؟ فرمود: به صورت پرندهاي لطيف که بر ديوار خانه هاي شان مينشيند و بر آنان اشراف مييابد... .(4)
به نظر مي رسد اينکه حضرت فرمود :به صورت پرندهاي لطيف ، يک نوع تمثّل در قالب و تجسم ارواح است . مقصود از پرنده نيز پرنده مادّي يا آشناي ذهني ما يا موجودي قابل رويت نميباشد و گرنه تعبير لطيف در مورد پرنده معمولي معنا ندارد ؛ در هر حال اعتقاد عامه مردم در مورد پرنده يا پروانه و ديگر حشرات در اين خصوص درست به نظر نمي رسد .
پينوشتها:
1. شيخ كليني ، فروع کافي، ج3 ،ص 230 ،نشر دارالکتب الاسلاميه تهران 1388ق.
2. تاج الدين شعيرى ، جامع الاخبار ،ص169، انتشارات رضى ، قم ، 1405 ق .
3. علامه مجلسي ، بحار الانوار، ج 6، ص 257، انتشارات اسلاميه تهران بي تا .
4. همان ،ج 58 ،ص 52.
قبر، حالات قبر، نکیر و منکر صبر نمیکنند تا مراسم سوم و هفت و چهل میت تمام بشود. همان موقع که میت را در قبر میگذارند و هنوز مردم در بالای قبر ایستادهاند، نکیر و منکر می آیند. تعبیر روایت این بود که میت هنوز صدای پای تشییع کنندهها را میشنود که نکیر و منکر میآیند. در چنین موقعیت حساسی میت کمک میخواهد. حالا چه چیزی به درد آنها میخورد؟
گاهی ما میبینیم که بعد فوت فردی، آنچنان افراد خانواده درگیر کارها هستند که از اصل غافل شدهاند. از چیزهایی که امواتشان در هنگام ورود به برزخ نیاز دارند غافل شدهاند. شخص مرده هر لحظه چشم به راه است. اموات فریادهایی دارند ولی گوش افراد عادی آنها را نمیشنود.
پیامبر فرمود : هر کدام از اموات با صدای محزون و گریه به خانوادههایشان فریاد میزنند : به ما رحم بکنید خدا به شما رحم بکند. اینهایی که این جوری فریاد میزنند برادران دینی شما بودند، به آنها کمک بدهید و یاد آنها باشید.
قبر، حالات قبر، نکیر و منکر صبر نمیکنند تا مراسم سوم و هفت و چهل میت تمام بشود. همان موقع که میت را در قبر میگذارند و هنوز مردم در بالای قبر ایستادهاند، نکیر و منکر می آیند. تعبیر روایت این بود که میت هنوز صدای پای تشییع کنندهها را میشنود که نکیر و منکر میآیند. در چنین موقعیت حساسی میت کمک میخواهد. حالا چه چیزی به درد آنها میخورد؟
1- اینکه بعد از دفن میت تلقین بعد از دفن را بگویند و مدتی سر قبر بنشینند. البته تلقین قبل از دفن هم داریم که میخوانند.
وقتی تلقین بعد از دفن خوانده میشود نکیر و منکر میگویند که حجت و دلیلش را به او گفتند، پس برویم. ببینید یک تلقین بالای قبر چقدر اثر دارد. انسان نباید فقط گریه کند البته گریه تخلیه است ولی گریه به درد میت نمیخورد. گریه بر امام حسین (علیه السلام) و ائمه از باب دیگری است. پس اولین هدیه ای که میتوانند به شخص متوفا بدهند بعد از دفن خواندن تلقین و نشستن و قرآن خواندن است.
2- دومین کاری که باید انجام بدهند این است که بدهیهای میت را بپردازند چه بدهیهای مالی و غیر مالی. حج هم بدهی مالی و هم غیر مالی است. پس بدهیهای میت را شروع به انجام دادن بکنند و پرداخت کنند یا خودشان این کار را بکنند یا اجیر بگیرند. برای میت ثانیهها خیلی سخت میگذرد.
3- سومین هدیه مستحبات است.
از پیامبر پرسیدند که نیکی به والدین بعد از مرگ چیست؟ پیامبر فرمود : برایشان دعا بکند، طلب مغفرت برای آنها بکند، عهد و وصیت میت را انجام بدهد، صله رحم با خویشاوندان آنها بکند. یعنی با از دنیا رفتن کسی ارتباط فامیلی قطع نشود، اگر آنها دوستی داشتند به دوست آنها هم رسیدگی بکن.
4- چهارمین هدیه این است که انسان طوری رفتار کند که برای پدر و مادر خدا بیامرزی بخرد. روایت داریم که از گناهان کبیره است که بچهها کاری بکنند که برای پدر و مادر نفرین بخرند.
5- پنجمین هدیه سر زدن به قبور آنها است. وقتی اموات تازه فوت کردهاند بیشتر به هدیهها نیاز دارند مثل شب اول قبر که بیشتر به هدیه نیاز دارند.
وقتی میت میبیند که کسانی سر قبر او میآیند بسیار خوشحال میشود. این خوشحالی از اُنسی است که با دوستان و آشنایان میگیرد و یک خوشحالی از دعایی است که سر قبر میکنند.
بهترین زمان زیارت اموات عصر پنجشنبه است که پیامبر فرموده است. شاید بهتر از آن صبح جمعه بین الطلوعین باشد.
از امام صادق(علیه السلام) سؤال شد که اگر شخص سر قبر کسی برود، آیا او به درد آن شخص میخورد؟ امام فرمود : بله این مثل هدیه ای است که به زندهها میدهید و او را کاملاً خوشحال میکنید.
یکی از نزدیکان رجبعلی خیاط میگفت: ما با ایشان به قبرستان ابنبابویه رفته بودیم و قبر مادر من هم آنجا دفن بود. من سر قبر مادرم نرفتم. سر چند تا قبر فاتحه خواندیم. وقتی میخواستیم از قبرستان بیرون بیاییم، ایشان گفتند که مادر شما اینجا دفن است؟ گفتم: بله. گفت مادر شما در عالم برزخ داشت از شما گله میکرد. برگشتیم و سر قبر مادرم رفتیم.
کسی که از دنیا رفته است رابطهاش قطع نشده است و هوشیارتر شده است. ما نباید نظام آخرت را با دنیا قاطی کرد. گاهی تاج گلهای آنچنانی بر سر قبرها میآورند. این به کار میت نمیآید، عمل صالح به کار میت میآید.
خیر. اگر شما یک صلوات به کل اموات مؤمنین و مؤمنات هدیه کنید به خاطر کار ارزشمندی که شما کردید و همه را در نظر گرفتید و بخل نورزیدید، خدا ثوابش را به همه میدهد و از هیچ کس هم ثوابی کم نمیشود.
فردی از امام صادق (علیه السلام) پرسید که من یک حج انجام دادهام. آیا من میتوانم پدر و مادرم را که از دنیا رفتهاند در ثواب این حج شریک کنم؟ امام فرمود : بله. البته همه را میتواند در اعمال مستحب شریک کرد. اگر شما یک عمل واجب برای کسی انجام میدهی مثلاً برای فردی نماز بجا میآورید این برای خود میت است. وقتی ما میخواهیم ثواب مخصوصی مثلاً به پدرمان برسد، این ثواب میرسد و از کرم خدا چیزی کم نمیشود. یک اتفاق خوبی برای خود اهدا کننده میافتد و هدیه های نابی گیر خودش میآید.
بله. این هدیهها همان موقع به اموات میرسد. پیامبر فرمود: ساعتی سختتر از عالم قبر نیست. رحم کنید به صدقه. اگر صدقه برای او نداشتید دو رکعت نماز بخوانید. اگر این کار را کردید همان لحظه خدا هزار فرشته به سمت قبر میفرستد با هر فرشته ای یک لباس بهشتی برای میت هدیه میبرند و قبرش قیامت وسعت پیدا میکند.
شب اول قبر اولین شبی است که فرد از دنیا میرود. قبر خاکی مورد نظر نیست. ممکن است که فرد بیست سال در بیایانی باشد یا حفرهی خاکی پیدا نکند. حکم فقهی داریم که اگر کسی را بعد از چند سال دفن کردند، نماز شب اول قبر را برایش بخوانند. نکیر و منکر هم شب اول قبر میآیند. ما روح سرگردان نداریم.
فرآوری : زهرا اجلال
