آفریدگار هستی

دیه زن در اسلام

یکی از مسائلی که در مورد حقوق زن و تبیض در مورد زنان مطرح است ، تفاوت دیه زن و مرد است.
طبق احکام اسلام دیه زن ، نصف دیه مرد است.
در مورد دیه زنان و نصف بودن مقدار دیه زنان نسبت به مردان ، در قرآن ایه ی صریحی وجود ندارد ولی در سنت اسلامی و روایات این مطلب وجود دارد و نشانه تایید این مطلب است. (1)

چند سوال

چرا اسلام که مدافع واقعی تساوی و برابری حقوق زن و مرد است ، در باره دیه زنان چنین حکم می کند ؟
ایا نصف بودن دیه زنان نسبت به مردان ، تبغیض است ؟
ایا این حکم بی ارزش دانستن زنان نسبت به مردان است ؟
ایا این حکم توجیه عقلی و منطقی دارد ؟

دین اسلام ، تساوی و برابری حقوق زن و مرد را قبول دارد و تمامی احکام ان بر اساس رعایت تساوی حقوق زن و مرد است و بی شک دین اسلام ، بهترین و عملی ترین احکام را در تساوی حقوق زن و مرد دارد.
در ابتدا باید موضوع تساوی حقوق زن و مرد را مشخص شود.

تساوی یا تشابه ؟

ایا تساوی حقوق زن و مرد به معنی تشابه و یکسانی است ؟
ایا هر انچه در مورد مردان حکم می شود باید دقیقا همان برای زنان حکم شود ؟

اسلام تساوی و برابری حقوق زن و مرد را قبول دارد اما این به معنای  تشابه و یکسانی در حقوق زن و مرد نیست. دیدگاه اسلام کامل تر و جامع تر است. اسلام زن و مرد را برابر می دادند ، این برابری به این معنی نیست که زن و مرد از لحاظ جسمی ، روحی ، عاطفی و ... یکسان هستند و هر انچه برای مردان حکم می شود ، باید برای زنان هم حکم شود بلکه اسلام بسیار دقیق تر به این موضوع نگاه می کند و احکام خود بر اساس زن بودن و مرد بودن با رعایت تساوی و برابری وضع می کند.

تشابه و یکسانی زمانی مفهموم دارد که دو چیز از یک جنس و سنخ باشند و اگر دو چیز یکسان و مشابه باشند مسلم است که به طور یکسان و مشابه هم می شود با انها برخورد کرد و در صورتی که این تشابه و یکسانی نباشد باید به صورت متناسب با انها برخورد کرد. یعنی متناسب با تفاوت ان ها ، برابری قائل شد.

یکی از شگفتی های دین اسلام متناسب بودن احکام و دستورات ان با فطرت انسانها است. اسلام در وضع احکام خود فطرت وسرشت زن و مرد را در نظر گرفته است و احکام را منطبق بر فطرت و سرشت انها وضع کرده است.
زن و مرد از نظر جسمی و روحی با یکدیگر متفاوتند و مسلم است این تفاوت به معنای نقص یکی و برتری دیگری نیست. مثلا مردان از نظر جسمی نسبت به زن ها قوی تر هستند و توانایی بیشتری در انجام کارهای سخت و خشن دارند و یا زنان از ظرافت و زنانگی بیشتری برخوردار هستند و در کاراهایی که نیاز به ظرافت و زیبایی شناسی دارد ، توانایی بیشتری دارند. هیچکدام از این ها نشانه برتری یا ضعف دیگری نیست و از نظر اسلام مذکر یا مونث بودن ، برتری و ارجعیتی ندارد.

دیه در اسلام

دین اسلام دیه زن را نصف دیه مرد تعیین کرده است ،  شاید بیان بهتر ان این است که دیه مرد را دو برابر دیه زن قرار داده است ، این حکم به معنی کم ارزش نشان دادن زنان یا برتری مردان نیست و حکمت دیگری دارد.
با نگاه درست به مقوله ی  دیه خواهید دانست که دیه ، بها و قیمت انسان نیست.

انسان و جان و شخصیت او ، قیمتی ندارد و هیچگاه نمی توان برای ان قیمت گذاشت و دین اسلام هم هرگز این کار را نکرده است و برای انسان و جان او ، قیمت و معادلی قرار نداده است و از همه جالب تر اسلام  برای جان انسان ها و مسلمانان ارزش بسیاری قائل است ، به طوری که در قرآن ذکر می شود که اگر شخصی جان یک شخص را به ناحق بگیرد همانند ان است که جان تمام انسان ها را گرفته است ، این مقایسه نشان دهنده این است که برای جان انسان ها نمی توان ارزش و مقداری تعیین کرد.(2)

دیه ، بها و قیمت جان انسان نیست که اگر تفاوتی در مقدار ان ، در مورد زن و مرد باشد ، به این تعبیر باشد که جان مردان با ارزش تر از زنان است. دیه ، مالی است که در جهت جبران خسارت وارد شده بر بازماندگان شخص کشته ، داده می شود.

دیه یک فرد دانشمند با یک فرد بی سواد برابر است. دیه یک فرد معتاد با دیه یک قهرمان ورزشی برابر است. دیه یک بازرگان و تاجر با یک کارگر برابر است. دیه یک مجتهد با دیه یک فرد عامی برابر است. دیه یک پیرمرد با یک جوان برابر است و ...
مسلم است که این برابری ها در مقدار دیه نشانه ،  برابری این افرار با هم نیستند ، چرا که به هر حال این افراد در علم ، ثروت ، توان جسمی و ... در یک سطح نیستند و اگر بنا بر ارزش گذاری باشد باید مقدار دیه متفاوت باشد ، اما همان طور که گفته شد دیه ، بها و قیمت انسان ها نیست بلکه جبران خسارت وارد شده بر بازماندگان است.
با این دید که دیه جبران خسارت وارد شده بر بازماندگان است و نه قیمت و ارزش انسان ها ، به خوبی خواهید دید که تفاوت در دیه زن و مرد نشانه برتری مرد نیست بلکه نشان دهنده نقش بیشتر مرد در اقتصاد خانواده است.

در جوامع امروزی و جوامع قدیم و هم بر اساس اسلام ، مرد عهدار وضعیت مالی و اقتصادی خانواده است و بار اقتصادی و مالی خانواده بر دوش مرد است. مرد موظف به تامین مخارج زندگی و فرزندان و پرداخت نقه به همسر خود است و اگر در این امر کوتاهی کند ، حتی از مراجع قانونی قابل پیگیری است.
همان طور که مشخص است مرد نقش ویژه و موثری در اقتصاد خانواده دارد ،  اگرچه امروزه زنان نیز پا به پای مردان در تامین مخارج زندگی تلاش می کنند و نقش و سهمی دارند اما به هر حال هم از نظر عرفی و اجتماعی و هم از نظر شرعی ، مرد موظف به تامین نیاز مالی و اقتصادی همسر و فرزندان خود است و نقش محوری مرد در اقتصاد خانواده انکار ناپذیر است.
اسلام در تعیین دیه و پرداخت خسارت به بازماندگان این نکته را به خوبی لحاظ کرده است و دیه مردان را بیشتر از زنان تعیین کرده است، چرا که مردان تامین کننده مخارج مالی و اقتصادی خانواده هستند و در صورت کشته شدن مرد ، بر پیکر اقتصادی خانواده ضربه شدیدی خواهد خورد و اسلام با در نظر گرفتن این موضوع دیه مردان را بیشتر از زنان در نظر گرفته است. (3)
بیشتر بودن دیه زنان نشانه بی ارزشی زن نیست و فقط بیان کننده نقش بیشتر مردان در اقتصاد خانواده است. بشتر بودن نقش مردان در اقتصاد خانواده یک موضوع مشخص است و نشانه برتری مرد نسبت به زن نیست ، مثلا نقش زنان در اداره خانواده و تربیت فرزتدان بیشتر از مردان است که این هم نشانه برتری زن نسبت به مرد نیست و این موضوعات نشانه تفاوت فطری در زن و مرد و تقسیم وظایف بر اساس توانایی انها است.

نکته قابل توجه دیگر این است که دیه به بازماندگان تعلق می گیرد.

 اگر مردی کشته شود ، دیه او به زن و فرزندان او و یا پدر او ، داده می شود و مسلم است در این جا از زن و حقوق او بیشتر دفاع شده است ، چرا که با کشته شدن مرد ، زن و خانواده از نظر اقتصادی دچار مشکل خواهد شد و با پرداخت دیه و جبران این خسارت وارده شده بر او ، حقوق او و فرزندانش بیشتر تامین شده است و اگر دیه بیشتری را دریافت کند ، دقیقا به نفع و سود زن است.( البته این جانب داری نیز به معنی تبعیض نیست بلکه در جهت جبران عادلانه ی خسارت وارد شده  بر زن است ). در صورتی که مرد مجرد باشد و  دیه به پدر داده شود ، همچنان این موضوع مطرح است که فرزندان پسر نقش بیشتری را در یاری پدر در امر اقتصادی را خواهد داشت و در صورت کشته شده او ، پدر زیان بیشتری را می بیند و منصفانه است که دیه بیشتری در جهت جبران خسارت ،  داده شود.
اگر زنی کشته شود ، دیه او به مرد ( همسر او ) و یا پدر او میرسد و با توجه به نقش کمتر زنان در تامین نیاز اقتصادی خانواده ، بسیار منصفانه است که دیه کمتری در جهت جبران خسارت به همسر یا پدر او داده شود.

دیه ، قیمت زن و مرد نیست. دیه ، مالی است که با کشته شدن زن و مرد ،  در جهت جبران خسارت وارد شده بر اقتصاد خانواده ، تعیین شده است و اصل تفاوت ان بر اساس ، نقش زن و مرد در اقتصاد خانواده است و این نشانه ظرافت دین اسلام است که به درستی و بر اساس عدالت و در نظر گرفتن شرایط اقتصادی خانواده ، حکم دیه را وضع کرده است.
با کمی تامل و انصاف در مورد احکام اسلام و حکم اسلام در مورد دیه زن و مرد به روشنی خواهید دریافت که هدف اسلام رعایت یک توازن و برابری در حقوق زن و مرد بوده است و در این حکم تمام جوانب فطری زن و مرد در نظر گرفته شده است و با توجه به شرایط جسمی ، روحی و  نقش ان ها در زندگی اجتماعی و خانواده ، این حکم تعیین شده است.





پاورقی
------------------------------------
(1)  امام صادق(ع) فرمود: دیة المرأة نصف دیة الرجل؛ دیه زن نصف دیه مرد است. ( وسائل الشیعه، ج 19، ص 151 )
در روایات اهل سنت نیز آمده : «دیة المرأة علی النصف من دیة الرجل؛ دیه زن نصف مقدار دیه مرد است. ( کنز العمال، ج 15، ص 57 )


(2) مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً؛ آن كس كه انسانى را بدون اینكه قاتل باشد و یا در زمین فساد كند بكشد، گویا همه مردم را كشته است. ( سوره مائده آیه 32 )


(3) از سوی منتقدان و فعالان حقوق زنان مکرر مطرح می شود که استدلال نقش محوری مرد در اقتصاد خانواده نمی تواند دلیل مناسبی برای تفاوت دیه زن و مرد باشد چرا که بعضی از زنان به تنهایی تامین کننده مخارج زندگی خود و فرزندان هستند ، در نتیجه نباید ، دیه این زنان نصف مردان باشد و نتیجه میگیرند حکم دیه ناکارامد است.
مسلم است که حکم اسلام در مورد دیه ، یک حکم کلی بر اساس فطرت ، عرف ، واقعیت و اکثریت است و اینکه یک زن تامین کننده نیاز اقتصادی خانواده باشد ، یک حالت استثنا است و مسلم است که وجود استثنا بر یک حکم و استدلال نقصی وارد نمی کند.
بر اساس فلسفه و منطق ، هیچ حکم و قانونی با وجود استثنا رد و محکوم نخواهد شد. وجود استثنا ،  نقصی بر حکم دیه زن و مرد وارد نمی کند و نشانه ناکارامدی ان و یا اشتباه بودن ان نیست. بحث زنان سرپرست خانوار و مقدار دیه ان ها ، یک استثنا است و باید به طور استثنا با ان برخورد شود.
راه حمایت از حقوق این زنان و زنان سرپرست خانواده در مورد مسئله دیه ، انتقاد و حمله بی اساس و بدون دلیل بر یک حکم کامل و بی نقص اسلامی نیست بلکه بهترین راه  برای برخورد با یک استثنا ، ارائه راه حلی مستثنا و جداگانه است.
به عقیده من به هر حال با کشته شدن زن سرپرست یک خانواده  ، جامعه اسلامی بر اساس شرع و انسانیت موظف به حمایت از این خانواده ها است ، چه بهتر که در مورد این استثنا طرحی حمایتی و قانونی ، جدا از مسئله دیه،  از طرف جامعه اسلامی ، برای این موضوع تعیین شود تا به نحوی عادلانه از این نوع خانواده ها حمایت شود.
امیدوارم که منتقدان و افراد فعال حقوق زنان ، به جای ایراد و اشکال بر حکم منطقی دیه و طرح استثنا ، سعی در ایجاد قانون و طرحی جداگانه در خصوص حمایت از زنان سرپرست خانوار کنند و به نحوی منطقی از حقوق زنان دفاع و حمایت کنند.